Ewakuacja osób ze szczególnymi potrzebami
Ewakuacja osób ze szczególnymi potrzebami – co musi zapewnić zarządca obiektu?
Ewakuacja osób ze szczególnymi potrzebami nie jest dodatkiem do standardowej instrukcji bezpieczeństwa pożarowego. To część realnej organizacji bezpieczeństwa w budynku.
Dotyczy nie tylko osób z trwałą niepełnosprawnością, ale również osób starszych, czasowo kontuzjowanych, kobiet w ciąży, dzieci, osób z ograniczoną orientacją w przestrzeni, osób słabowidzących, słabosłyszących lub takich, które w sytuacji stresowej potrzebują prostszego komunikatu i wsparcia.
Najważniejsze pytanie dla zarządcy
Z perspektywy zarządcy najważniejsze pytanie brzmi nie czy w obiekcie bywają osoby ze szczególnymi potrzebami, ale czy procedura ewakuacji działa wtedy, gdy taka osoba rzeczywiście znajduje się w budynku.
W urzędzie, szkole, uczelni, przychodni, obiekcie kultury lub budynku usługowym nie da się zakładać, że wszyscy użytkownicy samodzielnie pokonają schody, odczytają oznakowanie, usłyszą alarm i bez pomocy dotrą do wyjścia.
Podstawowy obowiązek zarządcy budynku
Obowiązki zarządcy budynku wynikają przede wszystkim z przepisów przeciwpożarowych. Właściciel, zarządca lub użytkownik budynku ma obowiązek zapewnić osobom przebywającym w obiekcie bezpieczeństwo i możliwość ewakuacji, przygotować obiekt do prowadzenia akcji ratowniczej oraz ustalić sposoby postępowania na wypadek pożaru, klęski żywiołowej lub innego miejscowego zagrożenia. To nie jest wyłącznie obowiązek techniczny, lecz także organizacyjny.
Rozporządzenie w sprawie ochrony przeciwpożarowej wskazuje, że warunki ewakuacji mają umożliwiać szybkie i bezpieczne opuszczenie strefy zagrożonej lub objętej pożarem. Co istotne, warunki te muszą być dostosowane do liczby i stanu sprawności osób przebywających w obiekcie, a także do funkcji, konstrukcji i wymiarów budynku.
W praktyce oznacza to, że zarządca nie może ograniczyć się do tabliczki ewakuacyjnej i ogólnej instrukcji przy wejściu. Musi wiedzieć, kto podejmuje decyzję o ewakuacji, kto pomaga osobom z ograniczoną mobilnością, gdzie znajduje się sprzęt, jak wygląda komunikacja z osobami niesłyszącymi lub niewidomymi i co zrobić, gdy zwykła droga ewakuacyjna jest zadymiona.
Osoba ze szczególnymi potrzebami to pojęcie szersze niż osoba niepełnosprawna
Częsty błąd polega na tym, że procedura ewakuacji osób niepełnosprawnych jest pisana wyłącznie pod użytkownika wózka. To za mało. Ustawa o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami definiuje tę grupę szerzej: jako osoby, które ze względu na cechy zewnętrzne, wewnętrzne albo okoliczności muszą podjąć dodatkowe działania lub zastosować dodatkowe środki, aby przezwyciężyć barierę.
W obiekcie publicznym trzeba więc uwzględnić różne bariery: architektoniczne, informacyjno-komunikacyjne, sensoryczne i organizacyjne. Osoba poruszająca się o kulach ma inne potrzeby niż osoba niewidoma. Osoba słabosłysząca może nie zareagować na sam sygnał akustyczny. Osoba w spektrum autyzmu może mieć trudność z interpretacją hałasu, tłumu i nagłej zmiany sytuacji.
Procedura musi być na tyle prosta, aby personel potrafił ją wykonać bez szukania szczegółów w segregatorze.
Instrukcja bezpieczeństwa pożarowego musi obejmować organizację ewakuacji
Dla wielu obiektów użyteczności publicznej, zamieszkania zbiorowego, produkcyjnych, magazynowych i inwentarskich wymagana jest instrukcja bezpieczeństwa pożarowego. Powinna ona zawierać m.in. warunki ochrony przeciwpożarowej, wyposażenie w urządzenia przeciwpożarowe i gaśnice, sposoby postępowania na wypadek pożaru, warunki i organizację ewakuacji ludzi oraz praktyczne sposoby ich sprawdzania.
Jeżeli w budynku mogą przebywać osoby ze szczególnymi potrzebami, instrukcja powinna to uwzględniać wprost. Sama informacja o kierunku ewakuacji nie odpowiada na pytanie, jak ewakuować osobę, która nie może zejść po schodach, nie słyszy komunikatu, nie widzi oznakowania albo wymaga wsparcia przy orientacji w przestrzeni.
Dostępność budynku nie kończy się na wejściu bez progu
W budynkach publicznych dostępność architektoniczna obejmuje m.in. wolne od barier poziome i pionowe przestrzenie komunikacyjne, urządzenia lub rozwiązania umożliwiające dostęp do pomieszczeń, informację o rozkładzie pomieszczeń w sposób wizualny, dotykowy lub głosowy, a także zapewnienie osobom ze szczególnymi potrzebami możliwości ewakuacji lub uratowania w inny sposób.
Możliwość wejścia do budynku nie oznacza automatycznie możliwości bezpiecznego opuszczenia go w sytuacji pożaru. Winda osobowa, z której korzysta się na co dzień, zwykle nie jest podstawowym środkiem ewakuacji w czasie pożaru, chyba że została zaprojektowana i dopuszczona do określonej funkcji zgodnie z dokumentacją budynku i wymaganiami technicznymi.
Dlatego w obiektach wielokondygnacyjnych trzeba przewidzieć scenariusz ewakuacji schodami, do sąsiedniej strefy pożarowej albo do miejsca bezpiecznego oczekiwania na pomoc.
Procedura ewakuacji osób niepełnosprawnych musi być praktyczna
Procedura ewakuacyjna nie może być opisem życzeniowym. Jeśli zakłada się, że osoba z ograniczoną mobilnością zostanie sprowadzona po schodach, trzeba wskazać, kto to zrobi, jakim sprzętem, z którego miejsca i którędy. Jeżeli przewiduje się pozostanie osoby w wyznaczonym miejscu oczekiwania, trzeba zapewnić komunikację z kierującym ewakuacją i służbami oraz określić, jak informacja o tej osobie zostanie przekazana.
Materiały Państwowej Straży Pożarnej wskazują, że w pierwszej kolejności ewakuuje się osoby z części obiektu objętej zagrożeniem lub z drogi rozprzestrzeniania się ognia. Wśród osób ewakuowanych priorytetowo powinny znaleźć się osoby o ograniczonej zdolności poruszania się.
W przypadku osób z niepełnosprawnością ruchową lub dysfunkcjami wzroku możliwe jest użycie krzeseł, wózków, koców lub innego sprzętu przeznaczonego do ewakuacji. Jeżeli przemieszczanie drogami komunikacyjnymi jest niebezpieczne z powodu zadymienia lub promieniowania cieplnego, procedura może przewidywać czasowe schronienie w pomieszczeniu oddalonym od źródła zagrożenia, z obowiązkowym powiadomieniem osób zarządzających ewakuacją lub służb.
Właśnie dlatego procedura powinna być pisana językiem operacyjnym. Pracownik nie powinien w trakcie alarmu analizować przepisów. Ma wiedzieć, gdzie iść, z kim się skontaktować, jak pomóc i kiedy przerwać próbę ewakuacji daną drogą.
Sprzęt ewakuacyjny – kiedy jest potrzebny?
Przepisy nie sprowadzają ewakuacji osób ze szczególnymi potrzebami do obowiązku posiadania jednego konkretnego urządzenia. Dobór sprzętu wynika z analizy budynku, liczby kondygnacji, rodzaju użytkowników, układu klatek schodowych, możliwości personelu i scenariusza ewakuacji.
W praktyce w obiektach wielokondygnacyjnych często stosuje się krzesła ewakuacyjne, maty lub inne urządzenia transportowe. Krzesło ewakuacyjne ma sens tylko wtedy, gdy znajduje się w logicznym miejscu, jest oznakowane, dostępne bez szukania klucza, a personel faktycznie potrafi go użyć.
Instrukcje Evac+Chair wskazują, że urządzenia tego typu powinny być obsługiwane przez przeszkolony personel, a dokumentacja szkoleniowa powinna być prowadzona i aktualizowana. Zalecane są również okresowe ćwiczenia oraz kontrole stanu urządzenia.
Inne potrzeby będzie miał urząd z jedną klatką schodową, inne szkoła z dużą liczbą dzieci, a jeszcze inne przychodnia, w której część pacjentów może mieć ograniczoną mobilność. W obiektach z wąskimi lub nietypowymi schodami dobór sprzętu powinien być poprzedzony weryfikacją warunków technicznych, a nie samym porównaniem nośności urządzeń w katalogu.
Alarmowanie i komunikaty muszą być zrozumiałe dla różnych użytkowników
Ewakuacja osób ze szczególnymi potrzebami wymaga skutecznego ostrzegania. Sam sygnał dźwiękowy może być niewystarczający dla osób z dysfunkcją słuchu, a sama informacja wizualna nie wystarczy osobie niewidomej. Dlatego w obiektach publicznych należy analizować zarówno system sygnalizacji pożaru, dźwiękowy system ostrzegawczy, sygnalizację optyczną, oznakowanie ewakuacyjne, jak i sposób przekazywania komunikatów przez personel.
W zakresie znaków bezpieczeństwa stosuje się oznakowanie zgodne z Polskimi Normami. W praktyce projektowej znaczenie mają m.in. PN-EN ISO 7010 dla znaków bezpieczeństwa, PN-EN 1838 oraz PN-EN 50172 dla oświetlenia awaryjnego i systemów awaryjnego oświetlenia ewakuacyjnego, a przy dźwiękowych systemach ostrzegawczych odpowiednie części serii PN-EN 54. Aktualność wydań norm i okresy przejściowe należy każdorazowo sprawdzać w dokumentacji PKN i projekcie obiektu.
Dla zarządcy najważniejszy wniosek jest prosty: system alarmowania musi być zgodny z projektem i przepisami, ale musi też działać dla rzeczywistych użytkowników. Jeżeli komunikat głosowy jest niezrozumiały, oznakowanie niewidoczne, a personel nie wie, jak poinformować osobę niesłyszącą, formalne wyposażenie budynku nie rozwiązuje problemu.
Szkolenie personelu jest elementem procedury, nie dodatkiem
Najczęściej zawodzi nie sprzęt, lecz organizacja. Krzesło ewakuacyjne zamontowane na ścianie nie ewakuuje nikogo samodzielnie. DSO nie zastąpi pracownika, który musi pomóc osobie zdezorientowanej. Oznakowanie nie rozwiąże problemu, gdy droga ewakuacyjna jest zastawiona albo gdy drzwi są zamknięte w sposób utrudniający natychmiastowe użycie.
Szkolenie powinno obejmować rozpoznanie osób wymagających wsparcia, komunikację bez wywoływania paniki, obsługę sprzętu ewakuacyjnego, zasady pomocy osobom niewidomym i słabowidzącym, zasady pomocy osobom z ograniczoną mobilnością oraz sposób raportowania do kierującego ewakuacją.
Ćwiczenia powinny odbywać się w rzeczywistym układzie budynku, z użyciem realnych dróg ewakuacyjnych i miejsc zbiórki. W wielu obiektach wymagane jest praktyczne sprawdzenie organizacji i warunków ewakuacji w terminach określonych przez przepisy przeciwpożarowe, z wcześniejszym powiadomieniem właściwej PSP.
Najczęstsze błędy zarządców obiektów
- Założenie, że osoba z ograniczoną mobilnością zawsze będzie z opiekunem.
- Procedura bez przypisanych ról: bez wskazania, kto pomaga, gdzie idzie i jakiego sprzętu używa.
- Sprzęt bez szkolenia, ćwiczeń, kontroli stanu technicznego i jasnej lokalizacji.
- Brak aktualizacji instrukcji po zmianie najemcy, układu korytarzy, recepcji lub liczby użytkowników.
- Pomijanie osób z dysfunkcją słuchu, wzroku lub trudnościami poznawczymi.
- Oddzielenie tematu dostępności od instrukcji bezpieczeństwa pożarowego.
Co powinien sprawdzić zarządca obiektu?
Zarządca powinien zacząć od dokumentacji: instrukcji bezpieczeństwa pożarowego, scenariusza pożarowego, dokumentacji SSP, DSO, oddymiania, oświetlenia awaryjnego, oznakowania i przeglądów urządzeń. Następnie trzeba przejść przez budynek tak, jak zrobiłaby to osoba z ograniczoną mobilnością, osoba słabowidząca albo osoba, która nie zna obiektu.
Weryfikacji wymagają drogi ewakuacyjne, dostępność wyjść, działanie drzwi, czytelność oznakowania, słyszalność i zrozumiałość komunikatów, lokalizacja sprzętu, możliwość przejścia do sąsiedniej strefy pożarowej, miejsca oczekiwania na pomoc, dostęp do klatek schodowych i sposób przekazania informacji służbom ratowniczym.
W budynkach publicznych warto również sprawdzić, czy deklaracja dostępności i wewnętrzne procedury nie są oderwane od instrukcji bezpieczeństwa pożarowego. Dostępność i ochrona przeciwpożarowa nie powinny funkcjonować jako dwa niezależne obszary. Dla użytkownika końcowego liczy się jedno: czy w sytuacji zagrożenia otrzyma realną pomoc.
Jak FUMARO może pomóc w uporządkowaniu tematu?
Właściwa ewakuacja osób ze szczególnymi potrzebami wymaga połączenia przepisów, warunków technicznych budynku, procedur, szkolenia personelu i odpowiednio dobranego sprzętu. W wielu obiektach problem nie polega na braku dobrej woli, lecz na braku spójnego planu.
FUMARO może wesprzeć zarządców w analizie praktycznych potrzeb ewakuacyjnych, doborze rozwiązań technicznych, uporządkowaniu elementów związanych z SSP, DSO, oddymianiem, oświetleniem awaryjnym, oznakowaniem oraz sprzętem wspomagającym ewakuację osób z ograniczoną mobilnością.
Celem nie jest tworzenie rozbudowanych dokumentów dla samej dokumentacji, lecz procedury, którą personel rozumie i potrafi wykonać.
Podsumowanie
Ewakuacja osób ze szczególnymi potrzebami to obowiązek organizacyjny i techniczny. Zarządca obiektu powinien zapewnić odpowiednie warunki ewakuacji, aktualną instrukcję bezpieczeństwa pożarowego, przeszkolony personel, sprawne systemy alarmowania i właściwie dobrany sprzęt pomocniczy.
Najlepsza procedura to taka, która odpowiada na konkretne pytania: kto pomaga, komu pomaga, skąd dokąd prowadzi ewakuacja, jakim sprzętem, jak przekazywana jest informacja i co dzieje się wtedy, gdy podstawowa droga ewakuacyjna jest niedostępna.
Dopiero wtedy ewakuacja osób ze szczególnymi potrzebami przestaje być zapisem w dokumentacji, a staje się realnym elementem bezpieczeństwa budynku.
Powiązane rozwiązania i źródła
- Krzesła ewakuacyjne EVAC+CHAIR
- Akcesoria do krzeseł i materacy ewakuacyjnych
- EVAC+CHAIR 900H POWER
- Kontakt i dobór sprzętu
- Ustawa o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami
- Rozporządzenie w sprawie ochrony przeciwpożarowej
- Warunki techniczne budynków
- Zasady ewakuacji osób ze szczególnymi potrzebami
- Dźwiękowe Systemy Ostrzegawcze
Skontaktuj się z nami
Jeśli potrzebujesz pomocy w doborze krzesła ewakuacyjnego, akcesoriów, oznakowania albo koncepcji ewakuacji osób ze szczególnymi potrzebami, skontaktuj się z nami:
